Op woensdag 29 juni om 16.00 uur is het standbeeld ‘De Reus van Bickerseiland’ onthuld door burgemeester Eberhard van der Laan. Hiermee gaat een jarenlange wens van buurtbewoners in vervulling.

De geschiedenis van De Reus gaat bijna vierhonderd jaar terug. Vanaf 1647 toen het manshoge houten beeld op het huis van koopman, reder en burgemeester Jan Bicker werd geplaatst tot de jarenlange zoektocht van enkele buurtbewoners die het beeld graag weer een plek op het eiland wilden gevenDe Reus staat symbool voor de scheepvaartgeschiedenis van het eiland. Maar ook voor haar arbeidersverleden en de hechtheid van de eilanders onderling.

Verdwenen en gevonden

Het beeld verdween in 1972 van het eiland. Na een zoektocht door enkele buurtbewoners van bijna tien jaar, is het beeld sinds 2009 weer terug op het Bickerseiland. De Reus werd uiteindelijk teruggevonden in Canada. Een erfgenaam van de machinefabriek Hk. Jonker & Zoon had het beeld in bezit. Deze heeft gehoor gegeven aan de wens van de bewoners en het beeld aan het eiland geschonken.

Samenwerking buurtbewoners, De Key en stadsdeel Centrum

Woonstichting De Key ondersteunde het bewonersinitiatief van harte en werkte samen met de buurtbewoners en stadsdeel Centrum aan de herplaatsing van het beeld. De Reus is gerestaureerd en kunstenaar/buurtbewoner Egon Schrama heeft een sokkel ontworpen. In zijn ontwerp heeft hij gebruik gemaakt van regels uit het gedicht dat eilander Jan Witte een jaar geleden voor De Reus schreef. Het stadsdeel heeft een plek aan het water aan de Touwslagerstraat beschikbaar gesteld.

Klik hier voor meer informatie en foto’s van ‘De Reus van Bickerseiland’.

In latere dagen is het beeld van de gevel van Jan Bicker’s huis overgegaan naar werf De Reus, waar het beeld aangezien werd voor een reus en symbool stond voor de uitspraak: “Geen karwei is ons te machtig; geen vraagstuk, waarvoor wij uit de weg gaan.” Wanneer het beeld boven de poort van werf De Reus is geplaatst is niet bekend.

In 1850 werd De Reus werd verkocht aan Machinefabriek Hk Jonker & Zoon.Burgemeester Fock ontfermde zich over De Reus en sprak met de heer Jonker af om het beeld te behouden. Een eeuw later verkeerde De Reus in zeer slechte staat. Oud scheepstimmerman van Jonker & Zoon, D. Rijnsdorp, maakte een replica. Op 2 augustus 1951 werd De Reus in aanwezigheid van burgemeester D’Ailly herplaatst. In 1972 verlaat H.K. Jonker en Zoon na 150 jaar het eiland. Oud-directeur Jonker verhuist naar het Spaanse Alicante en neemt De Reus als herinnering aan zijn bedrijf mee.

De heer Van Wulften, geliefd werknemer bij de familie Jonker en eilandbewoner, beschouwt het – op ruim tachtigjarige leeftijd – als een eervolle taak om De Reus naar het eiland terug te halen, in 2000. Samen met Gerrit Wijnhoud van De Nieuw Amsterdam, buurtbewoner Rienk Hoff en commissaris van politie Ad Smit begint de zoek tocht die bijna 10 jaar zou duren. In 2006 werd De Reus gevonden bij Jonker’s kleinzoon in Canada. Deze gaf gehoor aan de wens van de buurtbewoners en schonk het beeld aan het eiland. Met de wilde vaart reisde het beeld bijna de hele wereld over om uiteindelijk op de Canarische Eilanden aan wal te gaan. Vanaf daar vloog de firma Koninklijke Saan De Reus in 2009 terug naar Amsterdam.

Woonstichting de Key ondersteunde het bewonersinitiatief van harte en werkte samen met de buurtbewoners en het stadsdeel Centrum aan de herplaatsing van De Reus. De Reus is in 2011 gerestaureerd. Kunstenaar en buurtbewoner Egon Schrama heeft een sokkel ontworpen met regels uit het gedicht dat Jan Witte voor De Reus schreef. Stadsdeel Amsterdam-Centrum heeft een plek aan het water aan de Touwslagerstraat beschikbaar gesteld.

Het kunstwerk is in 2009 opgeleverd als onderdeel van een renovatieproject van Woonstichting De Key. Samen met haar buurtbewoners ontwikkelde De Key een plan voor een kunstwerk op de twee blinde gevels aan het plein van de Vinkenstraat 102. Twee kunstenaars werden geselecteerd om een ontwerp te maken voor de betreffende locatie, een meerderheid van de betrokken bewoners koos voor het prachtige ontwerp van kunstenaar Roland Schimmel. Het werk werd meegefinancierd door het Amsterdamse Fonds voor de Kunst.

Duizend Zonnen in de Vinkenstraat

Duizend Zonnen bestaat uit twee composities (zijwand Vinkenstraat en achterwand Haarlemmerstraat) die zijn opgebouwd uit ronde, gedempte kleurencirkels. Over deze vormenheeft Schimmel zwarte, ronde vormen geplaatst die het meest herinneren aan hemellichamen. Deze ‘zwarte gaten’ worden omringd door prismatisch gekleurde aura’s en laten lucide nabeelden achter op het netvlies van de toeschouwer.

Doordat in het kunstwerk beeld en (geschilderd) nabeeld gelijktijdig figureren wordt het publiek in verwarring gebracht. Waaruit bestaat het daadwerkelijke kunstwerk en welke toevoegingen zijn ontsproten aan ons brein? Duizend Zonnen vraagt om een heldere en scherpe blik.

Vindt u Duizend Zonnen ook het mooiste openbare kunstwerk van Amsterdam? Breng dan hier uw stem uit.

Hoewel de Sibbelwoningen bekend staan om het karakteristieke gevelbeeld aan de Hoogte Kadijk, ligt de schoonheid van het complex voor omwonenden verborgen in de diepe tuinen achter de panden, aan de Laagte Kadijk. Met hoge bomen, grillige struiken, kwetterende vogels en weelderig overwoekerde schuttingen vormden de Sibbeltuinen lange tijd een groen paradijs in het stedelijk landschap.Prins nam deze binnenstedelijke oase als uitgangspunt voor haar kunsttoepassing. Ze bekleedde het bouwhek aan de Laagtekadijk met PVC doeken waarop een dichte, strak gesnoeide haag werd geprint. Zo wordt de illusie gewekt van een achterliggende tuin. De toeschouwer wordt bovendien een kijkje áchter de heg gegund. We treffen er lenige mensen aan in acrobatische yogahoudingen, vogels van vreemde pluimage en een wasje wapperend in de wind. En alsof ze de hemelse staat van dit stukje paradijs op aarde wil benadrukken, laat Prins haar figuranten gekleed gaan in smetteloos wit.

Bij elke studentenwoning levert De Key standaard verduisterende gordijnen. Voor de raambekleding van het complex op Zeeburgereiland werd beeldend kunstenaar Fransje Killaars (Maastricht 1959) benaderd. Om de identiteit en de dynamiek van het complex te vergroten vervaardigde Killaars twee gordijnontwerpen in de combinatie rood/oranje die een levendig contrast vormen met de robuuste, grijze gevelbekleding. Het patroon van het textiel ontstond door het plaatsen van handgeknipte vormen over een effen stoffen ondergrond. Dit patroon werd vervolgens op textiel gedrukt, met behoud van het handmatige karakter. Door deze onregelmatigheid oogt het werk nergens vlak en versterkt het de ruimtelijke beleving. Niet alleen van het ontwerp zelf, maar ook van de ruimte die het bekleedt. Bovendien draag het kleurrijke kunstwerk bij aan de eigenheid van de ‘fabriekswoningen’ waardoor een uniek thuisgevoel ontstaat.

Om de functie van het complex te benadrukken bracht Douglas een ode aan het Amsterdamse studentenleven. Hij creëerde een swingend tweeluik gevuld met hoogtepunten uit het hoofdstedelijke stadsbeeld. In een kleurrijke collage van digitaal bewerkte foto’s krijgt de toeschouwer een bruisende stad voorgeschoteld. Bij dag en bij nacht. Onder een goudgele hemel gevuld met paarse duiven en reusachtige blauwe tulpen waaruit studiebullen en ‘mortarboards’ (afstudeerhoedjes) schieten, kijkt de Dokwerker uit over kronkelende fietspaden en grachten gevuld met rondvaartboten. Het stedelijke landschap bestaat uit een stapeling van herkenbare Amsterdamse gebouwen zoals het Paleis op de Dam, het Concertgebouw en de Silodam. Op de achtergrond refereert een wolkenkrabber van boeken aan het studentenleven. De andere scène toont de verleidingen van het Amsterdamse uitgaansleven. In het donker straalt de neonverlichting van coffeeshops en nachtclubs en lonkt de dansvloer van Paradiso, de kathedraal van de nacht. Tijdens de feestelijke start van het nieuwe studentenjaar op 2 september 2010 hebben bewoners en omwonenden kennis gemaakt met het kunstwerk, het complex en elkaar.

Het reizende fotodocument neemt de toeschouwer aan de hand en toont het stadsdeel vanuit het perspectief van de bewoners. Met het kunstwerk proberen Panhuysen en De Key de verschillende bewoners op een ongedwongen manier met elkaar in contact te brengen en nauw bij de buurt te betrekken.

Het kunstwerk

Ruim zeven jaar werkt Panhuysen nu aan een documentair fotoproject over Amsterdam. Met het project ‘Door ogen van bewoners’ benadert zij telkens twaalf bewoners uit één specifieke buurt of stadsdeel met de vraag of zij geliefde plekken uit dat deel van de stad met haar willen delen.

De persoonlijke verhalen achter deze voorkeuren vormden ook het uitgangspunt voor een serie foto’s over de Baarsjes. Hieruit spreekt een onverwachte, wellicht atypische visie op het leven in het stadsdeel. De uiteindelijke verzameling foto’s vormt een levendige collage van straatbeelden, doorkijkjes, bijzondere architectuurdetails en verborgen paradijsjes. Gebundeld in twaalf boekjes worden ze gepresenteerd in een speciaal voor dit project ontworpen fototafel die op reis gaat door de buurt. Op wisselende plekken in de Baarsjes kan zo kennis worden gemaakt met beelden en verhalen die vooral voor de bewoners een feest der herkenning zullen zijn.

Verhalen verzamelen

Werden triomfbogen in de Romeinse tijd opgericht ter nagedachtenis van een overwinningstocht, De Kattenburger Triomfboog moest een eerbetoon worden aan de bewogen geschiedenis van Kattenburg. Omdat niemand die geschiedenis beter kan vertellen dan de eilanders zelf, deed het kunstenaarsduo in het voorjaar van 2008 een oproep: bewoners die verhalen, gedachten of overpeinzingen wilden delen konden zich melden. 25 bewoners reageerden enthousiast en zetten in een serie workshops hun geschiedenis op papier.

Teksttegels

Het waren deze handmatig uitgeschreven verhalen die het basismateriaal vormden voor het kunstwerk van Smithson en Leko. De teksten werden ingebakken in keramische tegels en vervolgens aangebracht op zes zuilen van de onderdoorgang van het appartementencomplex aan de Kattenburgerstraat, dé toegangspoort tot de buurt. Op die manier reizen voetgangers, fietsers en automobilisten anno 2010 door de woelige geschiedenis van Kattenburg. Onderweg maken ze kennis met allerlei locale helden: zeelieden, katholieken, communisten, havenarbeiders, onderduikers, buskapers (zestigplussers gewapend met deegrollers), de antirookmagiër en de dames van biljartclub Krijt Uw Puntje. Het zijn personages die figureren in verhalen over saamhorigheid en vriendschap, over de sanering in de jaren zestig, de Kattenburgerhuuractie, het verklappen van atoomgeheimen en de Hongerwinter. Doordat het tegen het vallen van de duister wordt aangelicht, is het kunstwerk ook ’s avonds goed ‘leesbar’ en wordt tegelijkertijd het gevoel van veiligheid vergroot.

Kenmerkend ‘Kattenburgs’

Bij de totstandkoming van De Kattenburger Triomfboog lijkt de werkwijze van Leko de overhand te hebben gehad. In een poging haar kunstwerken te democratiseren, stuurt zij geregeld aan op actieve medewerking van ‘gewone mensen’. Deze vorm van gemeenschapskunst – voor én door bewoners – past Kattenburg, het eiland dat wordt gekenmerkt door burgerinitiatief. Niet alleen konden buurtbewoners meewerken aan het kunstwerk, maar door plaatsing ervan in hun leefomgeving, oefenen zij ook invloed uit op het leven van alle dag. Een betere locatie voor het kunstwerk is dan ook niet voor te stellen: direct boven De Kattenburger Triomfboog is vereniging De Poort gevestigd, het hart van alle burgerinitiatieven.

Kattenburg, een kleine geschiedenis

Grote stad, klein eiland. Het begin van Kattenburg ligt in de gloriejaren van de Gouden Eeuw, toen de snelgroeiende metropool Amsterdam uit haar voegen dreigde te barsten. Tijdens ‘De Grote Stadsuitleg’ werden behalve de beroemde grachtengordels in het centrum ook drie kunstmatige eilanden in het IJ aangelegd: Wittenburg, Oostenburg en Kattenburg. Deze oostelijke eilanden boden plek aan havens, scheepswerven, pakhuizen en woningen. Met de vestiging van de Admiraliteit van Amsterdam – de voorloper van de Koninklijke Marine – in het westen van Kattenburg, arriveerden ook de eerste eilandbewoners. Zij gingen aan het werk op de werf van de Admiraliteit en bouwden koopvaardij- en oorlogsschepen. Het is in deze periode dat de Kattenburgers de bijnaam ‘Bijltjes’ opdeden, naar het belangrijkste gereedschap dat de scheepstimmerlieden bij zich droegen. Met de opkomst van stoomschepen en het verplaatsen van de scheepsbouw en andere havenactiviteiten naar Amsterdam Noord en het Oostelijk Havengebied, verslechterde de werk- en woonsituatie op Kattenburg. De verkrotting was in de jaren zestig van de twintigste eeuw zo erg dat de gemeente Amsterdam een radicaal besluit nam: oud Kattenburg met haar smalle straatjes en kleine woningen werd gesloopt en nieuwbouw verrees.

Oud Kattenburg mocht dan van de kaart zijn geveegd, de Kattenburgers zelf lieten zich niet verjagen. Eens een eilander, altijd een eilander! Toen de nieuwbouw in de jaren zeventig was voltooid, keerde het merendeel van de oud-bewoners terug. Die terugkeer verliep echter niet zonder slag of stoot en de onvrede over de verhoogde huurprijzen leidde tot felle demonstraties in Den Haag, het kraken van een modelwoning en de bezetting van de woningcorporatie. De Kattenburgers maakten hun naam als roerig volkje waar, maar al het actievoeren werd beloond: er werd een regeling getroffen en de bewoners keerden tevreden terug naar ‘hun’ eiland. Die strijdlust en daadkracht tekent de eilanders, net als saamhorigheid. Wat gold voor de scheepstimmerlui in de zeventiende eeuw, geldt vandaag de dag nog voor een groot deel van de bewoners: op Kattenburg zorg je voor elkaar en steun je elkaar. Dat kenmerkt een Kattenburger.

Bewonersinterview

‘Mij krijgen ze de buurt niet uit.’ Rietje Werts is stellig. Sinds 1975 woont ze op Kattenburg en ze zou niet anders willen. Toch is ze officieel geen ‘Kattenburgse’, want Rietje werd halverwege de Tweede Wereldoorlog geboren op het naastgelegen Wittenburg. ‘Maar ach, Wittenburg of Kattenburg, het is allemaal één pot nat.’ Rietje behoort tot de oudere generatie Kattenburgbewoners. Het is een generatie die onder de bezielende leiding van de beroemde buurtactiviste ‘tante’ Marie Altelaar massaal in opstand kwam wanneer zij onrecht constateerde. Tot op de dag van vandaag is het saamhorigheidsgevoel onder deze groep eilanders groot. Niet gek dus dat Theo in ’t Ven van het wijkcentrum juist Rietje belde toen hij op zoek was naar bewoners die wilden meewerken aan het kunstwerk van David Smithson en Kristina Leko. Of ze snel even wat gegadigden kon optrommelen? Het was een opdracht die aan Rietje wel was besteed. Samen met ‘partner in crime’ Elly van Mourik – die op zowel Oostenburg, Wittenburg als Kattenburg heeft gewoond – smeedde ze een plan. Tijdens het jaarfeest van de in de jaren zeventig opgerichte buurtvereniging Nieuw Kattenburg (ook wel De Poort), wachtten de dames rustig af tot het bier rijkelijk vloeide, om zich vervolgens in het feestgedruis te storten. Was er eerder nog weinig animo geweest, bewoners lieten zich nu zo over de streep trekken.

Ook het echtpaar Tuiteman raakte via Rietje bij het kunstproject betrokken. Willem Tuiteman werd geboren in Hilversum en Anneke groeide op in Amsterdam Noord, maar na ruim 35 jaar Kattenburg zijn ook zij eilanders in hart en nieren. Willem is zelfs de voorzitter van de buurtvereniging die overigens is gevestigd boven het kunstwerk De Kattenburger Triomfboog.

De onderdoorgang waar Smithson en Leko het kunstwerk realiseerden, was Willem een lange tijd een doorn in het oog. Dat had niets te maken met het oude kunstwerk dat de locatie sierde, maar alles met de staat waarin het verkeerde. Graffiti en afgebladderde verf gaven de entree tot de buurt een troosteloze aanblik. Omdat niemand kon achterhalen welke kunstenaar de muurschilderingen had aangebracht, was restauratie geen optie. Gelukkig kwam De Key met het voorstel om een eerder door de welstand afgewezen ontwerp voor de Kattenburgerstraat van Smithson en Leko te verplaatsen naar de onderdoorgang. Hoewel Willems persoonlijke voorkeur uitging naar het eerdere ontwerp van het kunstenaarsduo, geeft hij volmondig toe dat de Kattenburger Triomfboog op de huidige locatie een positieve uitwerking heeft op de buurt, zeker in de avonduren. Want in tegenstelling tot de oude situatie, wordt de Kattenburger Triomfboog bij schemer aangelicht. Dat is niet alleen mooi, het vergroot eveneens het gevoel van veiligheid voor fietsers en voetgangers.

In de weken voorafgaand aan de onthulling hebben zowel Rietje als Willem en Anneke de voortgang van het kunstwerk op de voet gevolgd. Het belooft er mooi uit te gaan zien. Wat Rietje betreft was het hele project een groot succes. De buurtbewoners hadden het gezellig onderling, er werd flink gelachen en de samenwerking met David en Kristina was fijn. Rietje waardeert het enorm dat de kunstenaars de moeite namen om een maand in de buurt te komen wonen en het afscheid na afloop viel haar zwaar. ‘David gaf me als bedankje nog een bos bloemen. Dat vond ik zo lief. Dat had toch niet gehoeven? Ik werd er gewoon helemaal emotioneel van.’

Ook Willem en Anneke zijn tevreden met het eindresultaat. Gelukkig maar, want het hele proces kostte vooral Anneke bloed, zweet en tranen. Nadat zij samen met haar man de geschiedenis van de buurtvereniging in kaart had gebracht, zat zij nog een fiks aantal uren gebogen over haar papier, net zoals vele medebewoners. Alle verhalen moesten geconcentreerd worden uitgeschreven, netjes en foutloos. ‘Je wordt bedankt’ kreeg aanjager Rietje gekscherend van verschillende deelnemers te horen. Maar een bedankje is op zijn plaats voor alle buurtbewoners die meewerkten aan het kunstwerk. Mede dankzij hen is Kattenburg vandaag de dag weer een stukje mooier.